Spor Yaralanmaları ve Artroskopik (Kapalı) Cerrahi

Kas liflerinin ani gerilme veya hızlanma sırasında kısmen ya da tamamen kopmasıdır. En sık arka uyluk (hamstring), baldır ve kasık kaslarında görülür. Sporcu çoğunlukla "bir şey koptu, kamçı gibi çarptı" diye tarif eder; ardından o kası kasarken ağrı ve güçsüzlük olur.

Yırtıklar derecelendirilir: kısmi lif hasarı çoğunlukla istirahat, kontrollü yüklenme ve kademeli güçlendirme ile iyileşir; tam kopmalarda ve tendon-kemik birleşiminden ayrılmalarda cerrahi gündeme gelebilir. Yeniden yaralanma riski, erken dönüşte belirgin artar — bu nedenle dönüş kararı takvime değil, muayene ve güç testlerine göre verilir.

Burkulma, eklemi bir arada tutan bağların (ligament) taşıyabileceğinden fazla gerilmesidir. En sık ayak bileğinin dış yan bağlarında, ardından diz iç yan bağında ve el-ayak parmaklarında görülür. Şişlik, morarma ve eklem çevresinde hassasiyet tipiktir.

Hafif ve orta dereceli burkulmalarda tedavi genellikle ameliyatsızdır: kısa süreli koruma, ödemi azaltma, sonra denge ve kuvvet çalışması. Ancak eklem "boşalma" hissi veriyorsa, ilk günden sonra hâlâ basılamıyorsa ya da burkulma tekrarlıyorsa bağ hasarı ve eşlik eden kıkırdak-kemik yaralanması araştırılır. Dizde bağ yaralanması söz konusuysa ön çapraz bağ (ACL) yaralanması sayfasına bakabilirsiniz.

Tendon, kası kemiğe bağlayan sağlam bir yapıdır. Tekrarlayan yüklenmede tendonun yapısı bozulur (tendinopati); ağrı önce ısınınca geçen, sonra antrenman boyunca süren bir hal alır. Aşil tendonu, diz kapağı tendonu ve omuz tendonları sporcuda en sık etkilenen bölgelerdir.

Tedavinin temeli yükü azaltmak değil, yükü doğru biçimde yeniden düzenlemektir: eksantrik güçlendirme, teknik ve ekipman gözden geçirmesi, kademeli artış. Ağrı kesici ve fizik tedavi destekleyicidir. Ayak-ayak bileği tendon sorunları için ayak ve ayak bileği hastalıkları, omuz tendonları için omuz hastalıkları sayfalarına bakabilirsiniz.

Doğrudan darbe, kas ve deri altı dokularda ezilmeye; damar hasarı ise doku içinde kan birikmesine (hematom) yol açar. Bölgede şişlik, sıcaklık artışı ve zamanla renk değişimi görülür. Çoğu darbe yaralanması kendiliğinden geriler.

Şişlik hızla artıyor, ağrı darbe şiddetiyle orantısız biçimde şiddetleniyor, bölge gerginleşip parmaklarda uyuşma-soğukluk başlıyorsa bu acil bir tablo olabilir (kompartman sendromu). Böyle bir durumda beklemeden en yakın acil servise başvurun.

Kemik dokusunun içinde sıvı birikmesi ve iltihabi yanıttır; röntgende görülmez, MR ile saptanır. Genellikle aşırı yüklenmenin, tekrarlayan mikro travmanın veya eklem yüzeyindeki hasarın habercisidir; derin, sürekli ve yük verince artan bir ağrı yapar.

Tedavide öncelik yükün geçici olarak azaltılması, nedenin (dizilim, antrenman hatası, kıkırdak hasarı, D vitamini-kalsiyum durumu) araştırılması ve kademeli dönüştür. Kemik iliği ödemi bir tanı değil, bir bulgudur; altındaki nedene göre plan yapılır.

Doku, kendisine verilen yükü onaracak zamanı bulamadığında yıpranır. Antrenman hacminin kısa sürede artırılması, zemin veya ayakkabı değişikliği, teknik hatalar, uyku ve beslenme yetersizliği en sık tetikleyicilerdir. Ağrı sinsi başlar, önce yalnız antrenmandan sonra hissedilir, sonra performansı sınırlar.

Bu grubun tedavisi neredeyse tamamen ameliyatsızdır: yük yönetimi, hareket kalitesinin düzeltilmesi, güç ve esneklik açıklarının kapatılması. "Ağrıya rağmen devam etmek" bu yaralanmaları kronikleştiren en sık nedendir.

Tek bir darbe olmadan, tekrarlayan yüklenmeyle kemikte oluşan ince çatlaklardır. En sık kaval kemiği, ayak tarak kemikleri ve topuk kemiğinde görülür. Ağrı tek bir noktada, parmakla bastırınca belirgindir ve koşuyla artar.

İlk haftalarda röntgen normal olabilir; şüphe varsa MR istenir. Tedavi çoğunlukla yükün kaldırılması ve kademeli dönüştür; bazı bölgelerde (kalça çevresi, ayak beşinci tarak kemiği) kaynamama riski nedeniyle cerrahi gerekebilir. Kadın sporcularda adet düzensizliği, düşük enerji alımı ve kemik yoğunluğu birlikte değerlendirilir; kemik sağlığı için kemik erimesi (osteoporoz) sayfası ek bilgi verir.

Diz kapağı çevresinde, özellikle yokuş aşağı inerken, merdivende ve uzun oturduktan sonra artan ağrıdır. Nedeni çoğunlukla tek bir yapı değil; kalça-uyluk kas dengesizliği, ayak dizilimi, ani mesafe artışı ve teknik birlikte rol oynar.

Tedavi ameliyatsızdır: kalça dış rotator ve uyluk ön kas güçlendirmesi, koşu hacminin yeniden düzenlenmesi, ayakkabı-zemin gözden geçirmesi. Ağrı diz içinde kilitlenme veya boşalma ile birlikteyse menisküs ve bağ yaralanmaları ayırt edilmelidir; ayrıntı için menisküs yırtığı sayfasına bakabilirsiniz.

Sporcularda PRP ve benzeri biyolojik uygulamalar, seçilmiş tendon ve eklem sorunlarında ameliyatsız planın parçası olarak gündeme gelebilir. Bu yöntemlerin kanıt düzeyi yaralanma tipine göre değişir, bir kısmı hâlâ araştırma aşamasındadır ve her hastada uygun değildir; ayrıca yarışma yapan sporcularda doping mevzuatı açısından kullanılan ürünün uygunluğu ayrıca değerlendirilmelidir. Yöntemlerin karşılaştırması için rejeneratif ve ameliyatsız tedaviler ve PRP tedavisi sayfalarına bakabilirsiniz.

Artroskopi, eklem içine küçük kesilerden kamera ve ince aletlerle girilerek yapılan cerrahidir. Menisküs yırtığı, ön çapraz bağ kopması, omuzda rotator manşet yırtığı ve sıkışma sendromu gibi tablolarda; ameliyatsız tedaviye yanıt alınamadığında veya yırtığın tipi baştan cerrahi gerektirdiğinde planlanır. Hangi eklemde ne yapıldığı ilgili hastalık sayfalarında anlatılmıştır: menisküs yırtığı, ön çapraz bağ, rotator manşet yırtığı, omuz sıkışma sendromu.