Kemik Erimesi (Osteoporoz) Tanı ve Tedavisi

Kemik cansız bir yapı değildir; ömür boyu yenilenen canlı bir dokudur. Eski kemik sürekli yıkılır, yerine yenisi yapılır. Gençlikte yapım yıkımdan fazladır ve kemik kütlesi yaklaşık 25–30 yaşlarında en yüksek düzeyine ulaşır. Sonraki yıllarda denge yavaşça yıkım lehine döner. Osteoporoz (kemik erimesi), bu kaybın kemiği kolay kırılır hale getirecek kadar ilerlemesidir.

Sorun yalnız "kemiğin azalması" değildir. Kemiğin içindeki peteğe benzer ağ yapısı incelir ve bağlantıları kopar; kemik hem daha az yoğun hem de darbeye karşı daha dayanıksız olur. Bu yüzden sağlıklı bir kemikte hiçbir şey olmayacak bir düşme, osteoporozlu kemikte kırıkla sonuçlanabilir. Buna kırılganlık kırığı denir: ayakta durma yüksekliğinden düşme gibi düşük enerjili bir zorlanmayla oluşan kırık.

Kemik kaybının osteoporoz sınırına gelmemiş ara basamağı osteopeni (düşük kemik kütlesi) olarak adlandırılır. Osteopeni tek başına hastalık sayılmaz; ancak kırık riskini artıran başka etkenler varsa tedavi kararında dikkate alınır. Kadınlarda menopozdan sonraki ilk yıllarda kayıp hızlanır, ancak osteoporoz erkeklerde de görülür ve erkeklerde çoğu zaman gözden kaçar.

Kemik erimesinin en zor yanı, uzun süre hiçbir belirti vermemesidir; bu nedenle "sessiz hastalık" olarak anılır. Kemiğin erimesi kendi başına ağrı yapmaz. Yaygın vücut ağrısı olan bir kişide neden çoğunlukla başka bir durumdur; buna karşılık hiç ağrısı olmayan bir kişide ileri derecede kemik kaybı bulunabilir. Hastalık genellikle bir kırıkla ya da düzenli tarama sırasında fark edilir.

• Küçük bir düşme, hapşırma veya ağır kaldırma sonrası oluşan kırık (en sık el bileği, kalça ve omurga)
• Yıllar içinde boyun kısalması (birkaç santimetreden fazla)
• Sırtın öne doğru eğilmesi, duruşta belirgin kamburlaşma
• Ani başlayan, hareketle artan şiddetli sırt veya bel ağrısı — omur çökme kırığının işareti olabilir
• Kaburga kenarlarının kalça kemiğine yaklaşması, karnın öne doğru çıkması, nefes darlığı hissi

Riskin bir kısmı değiştirilemez, bir kısmı ise günlük alışkanlıklarla ilgilidir. Değerlendirmede iki grup birlikte gözden geçirilir; çünkü tedavi kararı yalnız ölçüm sonucuna değil, kişinin toplam kırık riskine göre verilir.

• İlerleyen yaş; kadınlarda menopoz, özellikle 45 yaşından önce başlayan erken menopoz
• Anne veya babada kalça kırığı öyküsü, ince–zayıf yapı, düşük vücut ağırlığı
• Daha önce küçük bir travmayla kırık geçirmiş olmak (en güçlü uyarılardan biri)
• Uzun süreli kortizon (kortikosteroid) kullanımı ve bazı ilaçlar
• Sigara ve aşırı alkol kullanımı, hareketsiz yaşam, yatağa bağımlılık
• D vitamini eksikliği, kalsiyumdan fakir beslenme, güneşten uzak yaşam
• Tiroid ve paratiroid hastalıkları, romatoid artrit, çölyak gibi emilim bozuklukları, kronik böbrek–karaciğer hastalıkları

Değerlendirme öykü ve muayeneyle başlar: geçirilmiş kırıklar, boy kaybı, kullanılan ilaçlar, düşme öyküsü ve beslenme alışkanlıkları sorgulanır. Tanının temel aracı kemik yoğunluğu ölçümüdür (DEXA / DXA). Düşük dozlu röntgen ışını kullanan, yaklaşık 10–15 dakika süren, ağrısız bir ölçümdür; genellikle bel omurları ve kalça bölgesinden yapılır.

Sonuç T-skoru ile bildirilir. Genel kabul gören sınıflama şöyledir: −1 ve üzeri normal, −1 ile −2,5 arası düşük kemik kütlesi (osteopeni), −2,5 ve altı osteoporoz. Kırılganlık kırığı geçirmiş bir kişide ölçüm sınırda olsa bile tablo osteoporoz olarak ele alınabilir. Kırık riskini yaş, cinsiyet, kırık öyküsü ve diğer etkenlerle birlikte tahmin eden hesaplama araçları da karar aşamasında kullanılır.

Röntgen erken dönemde kemik kaybını göstermekte yetersizdir; ancak omur çökme kırıklarını ortaya koyar. Kan ve idrar tahlilleri (kalsiyum, fosfor, D vitamini, tiroid ve paratiroid hormonları, böbrek–karaciğer işlevleri) kemik kaybına yol açan başka bir hastalık olup olmadığını araştırmak için istenir. Bu ayrım önemlidir: altta yatan bir neden varsa tedavi öncelikle ona yönelir.

Tedavinin hedefi kemik yoğunluğu sayısını değiştirmek değil, kırığı önlemektir. Bu yüzden plan üç ayaklıdır: beslenme ve takviyelerin düzenlenmesi, egzersiz ve düşmenin önlenmesi, gereken hastalarda ilaç tedavisi.

Kırığın kendisinin nasıl tedavi edildiği (alçı mı, cerrahi tespit mi, protez mi) kırığın yerine ve tipine göre değişir ve sitede ilgili sayfalarda anlatılmıştır. Bu bölüm, kırık tedavi edildikten sonra çoğu zaman atlanan adımı anlatır: kemiğin neden bu kadar kolay kırıldığının araştırılması ve tedavi edilmesi.

Kırılganlık kırığı, kemik erimesinin en güçlü işaretidir. Böyle bir kırık geçiren kişide ikinci bir kırık riski, hiç kırık geçirmemiş yaşıtına göre belirgin biçimde yüksektir ve risk özellikle ilk yıl içinde artar. Bu nedenle günümüzde kırık, tek başına bir olay değil, kemik sağlığının yeniden ele alınması gereken bir dönüm noktası kabul edilir.

Uygulamada bu şu anlama gelir: kırık iyileşirken ya da hemen ardından kemik yoğunluğu ölçümü planlanır, D vitamini ve kalsiyum düzeyi ile kemik kaybına yol açabilecek başka hastalıklar taranır, uygun hastalarda ilaç tedavisi başlanır ve düşme nedenleri gözden geçirilir. Ölçüm sınırda çıksa bile kırık öyküsü varsa tedavi kararı değişebilir. Ayrıca kırık sonrası hareketsizlik kemik kaybını hızlandırdığı için, hekimin izin verdiği ölçüde erken hareket ve rehabilitasyon da bu planın parçasıdır.

Kırığınızın tedavisi başka bir merkezde yapıldıysa da bu değerlendirme ertelenmemelidir; muayeneye gelirken kırık dönemine ait röntgen ve epikriz belgelerinizi getirmeniz planı kolaylaştırır.

• Yaşlılarda Kalça Kırığı
• Kırık Tedavisi (Genel)
• İleri Yaşta Kemik ve Eklem Sağlığı

Kemik erimesinde günlük alışkanlıklar tedavinin parçasıdır. Aşağıdaki maddeler doğrudan kemiği ve omurgayı ilgilendirir. Kırıkların çoğu basit bir ev içi düşmeyle olduğu için ev güvenliği ve düşme önleme de en az bunlar kadar önemlidir; o başlığın ayrıntılı listesi ileri yaşta yürüme bozukluğu ve düşme bölümündedir.

• Kalsiyumu öncelikle besinlerden alın: süt ve süt ürünleri, yeşil yapraklı sebzeler, kuru baklagiller, susam ve pekmez
• D vitamini düzeyinizi ölçtürün ve eksiklik varsa hekiminizin belirlediği dozda kullanın; gelişigüzel yüksek doz almayın
• Her öğünde yeterli protein alın — kas kütlesinin korunması kemiğin korunmasıyla birlikte yürür
• Sigarayı bırakın, alkolü sınırlayın; her ikisi de kemik kaybını hızlandırır
• Ağır yükleri belden eğilerek kaldırmayın; dizden çökerek, yükü gövdeye yakın tutarak ve gövdeyi döndürmeden kaldırın
• Omurgayı öne büken mekik tarzı hareketlerden ve ani gövde dönüşlerinden kaçının; özellikle omur kırığı geçirdiyseniz programınızı hekiminize sorun
• Kemiğe yük bindiren düzenli yürüyüşü ve haftada iki–üç gün güçlendirme–denge egzersizini alışkanlık haline getirin