Kırık Tedavisi: Alçı mı Ameliyat mı, Kaynama Süreci, Kaynamama

Kırık (fraktür), kemik dokusunun bütünlüğünün bozulmasıdır. Kemiğe binen yük, o kemiğin taşıyabileceği sınırı aştığında ortaya çıkar. Halk arasında "çatlak" denen tablo da bir kırıktır; kemik tam olarak ikiye ayrılmamıştır, ancak iyileşme süreci ve korunma gereği aynıdır. Bu nedenle "sadece çatlak" diye tedaviyi hafife almak doğru değildir.

Kırıklar birkaç açıdan sınıflanır ve bu sınıflar doğrudan tedaviyi belirler. Kemik uçları yerinde duruyorsa yer değiştirmemiş, kaymışsa yer değiştirmiş kırıktan söz edilir. Kırık hattı cildi delip dışarı açılmışsa buna açık kırık denir; enfeksiyon riski nedeniyle ayrı ve acil bir yol izlenir. Kırık eklem yüzeyine uzanıyorsa (eklem içi kırık) yüzeyin pürüzsüz biçimde onarılması, ileride oluşabilecek kireçlenmeyi geciktirmek açısından önemlidir.

Kemiğin kendisi zayıfsa, normalde kırık yapmayacak küçük bir zorlanma bile kırık oluşturabilir. Buna patolojik kırık denir; en sık nedeni kemik erimesidir. İleri yaşta evde aynı seviyeden düşme sonrası kalça veya el bileği kırılması bu grubun tipik örneğidir; bu hastalarda kırığın tedavisi kadar altta yatan kemik erimesinin (osteoporoz) tedavisi de planın parçasıdır. Kemikte büyüyen bir kitleye bağlı kırıklar ise ayrı bir başlıktır ve kemik tümörleri bölümünde ele alınır.

Kırığın klasik bulguları, yaralanmadan hemen sonra ortaya çıkar ve zamanla artar. Ancak bu bulguların hiçbiri tek başına kesin tanı koydurmaz; burkulma, bağ yaralanması ve ezilme de benzer tablo verebilir. Bu yüzden "parmağımı oynatabiliyorum, o zaman kırık değildir" gibi ev yorumları yanıltıcıdır. Yer değiştirmemiş kırıkların önemli bir kısmında hasta yürüyebilir veya eli kullanabilir; kırık ancak röntgende görülür.

Kırıkta en sık görülen belirtiler şunlardır:

• Yaralanan bölgede ani başlayan, hareketle keskinleşen ağrı
• Hızla gelişen şişlik ve morarma
• Kemik üzerinde parmakla bastırınca beliren noktasal hassasiyet
• Uzuvda şekil bozukluğu, açılanma veya kısalma
• Yük verememe, kolu–bacağı kullanamama
• Hareket sırasında sürtünme–çıtırtı hissi

Kırık şüphesinde temel ilke, yaralanan bölgeyi olduğu şekilde sabit tutup vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurmaktır. Uzvu düzeltmeye, çekmeye ya da yerine oturtmaya çalışmayın; bu denemeler kırık uçlarının damar ve siniri yaralamasına yol açabilir. Açık yara varsa üzeri temiz bir bezle örtülür, yara üzerine ev usulü karışım veya toprak konulmaz.

Şu bulgular acil kabul edilir ve beklemeye gelmez: uzuvda soğuma, solukluk veya morarma, ilerleyen uyuşma, ağrı kesiciyle geçmeyen ve giderek artan şiddetli ağrı, açık yaradan kemik görünmesi, durmayan kanama, birden fazla bölgede yaralanma, bilinç değişikliği ve omurga yaralanması şüphesi. Muayenehane 7/24 acil servis değildir; bu durumlarda 112'yi arayın veya en yakın hastanenin acil servisine başvurun. Alçı takıldıktan sonra parmaklarda morarma, uyuşma ve artan gerginlik ortaya çıkarsa da aynı şekilde gecikmeden başvurulmalıdır.

Tanının ilk basamağı muayene ve röntgendir. Röntgen en az iki farklı yönden çekilir; tek yönden bakıldığında yer değiştirme fark edilmeyebilir. Muayenede kırığın yeri kadar cildin durumu, nabızlar, parmak hareketleri ve duyu da değerlendirilir; çünkü tedavi planını yalnız kemik değil, çevresindeki yumuşak doku belirler.

Bilgisayarlı tomografi (BT), kırık eklem yüzeyine uzandığında ya da parçalı kırıklarda ameliyat planı için istenir; kemik parçalarının üç boyutlu ilişkisini gösterir. MR kemikten çok yumuşak dokuyu gösterir; röntgende görülmeyen gizli kırıklarda (özellikle kalça ve el bileği), bağ–menisküs yaralanması şüphesinde ve kemik iliği ödemini değerlendirmede kullanılır. Kemik erimesi düşünülen hastalarda kemik yoğunluğu ölçümü ve kan tetkikleri sürece eklenir.

Ameliyatsız tedavi, kırık uçları kabul edilebilir hizada olduğunda ve bu hizanın dışarıdan tespitle korunabileceği düşünüldüğünde tercih edilir. Alçı, atel veya hazır ortez–breysler bu amaçla kullanılır. Kırık yer değiştirmişse önce kapalı redüksiyon (uygun anestezi altında, kesi yapmadan kemiğin yerine getirilmesi) uygulanabilir; ardından tespit yapılır ve kontrol röntgeniyle sonuç doğrulanır.

Alçı tedavisi "tak ve bekle" değildir. İlk haftalarda şişliğin azalmasıyla alçı gevşeyebilir ve kırık yeniden kayabilir; bu nedenle genellikle ilk üç hafta içinde kontrol röntgenleri istenir. Kayma saptanırsa plan ameliyata dönebilir. Alçılı dönemde parmakların hareket ettirilmesi, uzvun kalp seviyesinin üzerinde tutulması ve alçının ıslatılmaması önerilir; alçı içine çubuk, tel gibi cisimler sokulmamalıdır.

Alçının bir bedeli vardır: hareketsiz kalan eklemlerde sertlik, kaslarda erime ve kemikte geçici zayıflama gelişir. Bu nedenle tespit süresi gereğinden uzun tutulmaz; alçı çıktıktan sonra hareket açıklığını ve kas gücünü geri kazandıran bir program uygulanır.

Cerrahi tespit, kırığın dışarıdan tespitle doğru hizada tutulamayacağı durumlarda gündeme gelir. En sık gerekçeler: kırık uçlarının belirgin kaymış olması, kırığın eklem yüzeyine uzanması, parçalı kırıklar, açık kırıklar, aynı uzuvda birden fazla kırık, damar–sinir yaralanması eşlik etmesi ve hastanın erken ayağa kalkmasının hayati önem taşıdığı durumlar (özellikle yaşlıda kalça kırığı). Amaç, kemiği anatomik hizada sabitleyip erken harekete izin vermektir.

Halk arasında "platin takıldı" denen işlem, kemiğin metal implantlarla tespit edilmesidir. Kullanılan malzeme çoğunlukla titanyum ya da paslanmaz çelik alaşımlarıdır. Kemiğin içine ya da yüzeyine yerleştirilen tespit yöntemleri kırığın yerine ve tipine göre seçilir:

• Plak ve vida: kemik yüzeyine yerleştirilen metal plak, vidalarla sabitlenir; eklem yakını ve eklem içi kırıklarda sık kullanılır.
• İntramedüller çivi: kemiğin iç kanalına yerleştirilen çivi; uyluk ve kaval kemiği gibi uzun kemiklerin gövde kırıklarında tercih edilir, erken yük vermeye çoğu zaman izin verir.
• Vida ile tespit: kırık hattı basit ve uygun geometrideyse tek başına vidalarla tespit yeterli olabilir.
• Tel ve gergi bandı: dirsek ucu, diz kapağı gibi çekme kuvvetine maruz kalan kırıklarda kullanılır.

Kaynama, kırık uçları arasında önce yumuşak bir onarım dokusunun oluşması, sonra bu dokunun kemikleşmesi ve zamanla yeniden şekillenmesiyle tamamlanan biyolojik bir süreçtir. Süre kemikten kemiğe ve hastadan hastaya değişir. Genel olarak el ve parmak kırıklarında birkaç hafta, ön kol ve el bileğinde altı–sekiz hafta, kaval ve uyluk kemiğinde üç aya varan ya da daha uzun süreler beklenir. Çocuklarda kaynama erişkinden belirgin biçimde hızlıdır; ileri yaşta ve bazı hastalıklarda yavaşlar. Bu süreler ortalama değerlerdir; hangi haftada ne beklendiği kontrol röntgenleriyle birlikte değerlendirilir.

Röntgende kaynama görülmesi ile o uzvun eski işlevine dönmesi aynı şey değildir. Tespit süresi bittikten sonra eklem hareket açıklığını ve kas gücünü geri kazandıran bir program uygulanır; bu bölüm çoğu zaman kaynamanın kendisinden uzun sürer. Yük verme izni kademeli artırılır ve kontrol röntgenlerine göre belirlenir; hekim izni olmadan erken tam yük vermek tespiti zorlayabilir.

Kaynamayı yavaşlatan etkenler bilinir: sigara kullanımı, kontrolsüz şeker hastalığı, D vitamini eksikliği ve yetersiz beslenme, bazı ilaçlar, kırık bölgesindeki kan dolaşımının bozuk olması ve tespitin yeterince sağlam olmaması. Bunların bir kısmı hasta tarafından değiştirilebilir; sigaranın bırakılması, kaynama sürecinde yapılabilecek en etkili katkılardan biridir.

Beklenen sürede kaynama tamamlanmazsa gecikmiş kaynama, kaynama tümüyle durmuşsa kaynamama (psödoartroz, nonunion) denir. Hasta bunu genellikle şöyle tarif eder: aylar geçmesine rağmen kırık bölgesinde ağrı sürüyor, o bölgede oynama hissediliyor, yük verilemiyor. Röntgende kırık hattı kapanmamış olarak görülür.

Tedavi, nedene göre planlanır ve tek bir yöntemle sınırlı değildir. İlk adım nedenin araştırılmasıdır: tespit yeterince sağlam mı, kırık uçları arasında boşluk ya da yumuşak doku kalmış mı, bölgenin kan dolaşımı nasıl, gizli bir enfeksiyon var mı, hastanın kemik metabolizması ve D vitamini düzeyi uygun mu, sigara devam ediyor mu? Bu soruların yanıtına göre plan değişir. Sık kullanılan yollar arasında tespitin yenilenmesi ya da güçlendirilmesi, kırık hattının canlandırılması, hastanın kendi kemiğinden veya kemik grefti kullanılarak boşluğun doldurulması, enfeksiyon varsa önce enfeksiyonun tedavi edilmesi bulunur.

Kırık kaynamış ama yanlış hizada kaynamışsa (yanlış kaynama) uzuvda eğrilik, dönme veya kısalık kalabilir; bu tablo ayrı bir cerrahi planlama gerektirir ve deformite düzeltme ve boy uzatma bölümünde ele alınır. Kırık bölgesinde ısı artışı, kızarıklık, akıntı ve ateş varsa kemik enfeksiyonu olasılığı öncelikli olarak araştırılır.

İlk günlerde şişliği azaltmak için uzvun kalp seviyesinin üzerinde tutulması ve hekimin önerdiği aralıklarla soğuk uygulama yararlıdır. Alçılı veya atelli dönemde tespit dışındaki eklemler (özellikle parmaklar ve omuz) hareket ettirilmelidir; hareketsizlik sertliğin en sık nedenidir. Alçı ıslatılmamalı, altına cisim sokulmamalı, koku ve akıntı fark edilirse başvurulmalıdır.

Beslenmede yeterli protein, kalsiyum ve D vitamini alımı desteklenir; gerekiyorsa eksiklik kan tetkikine göre giderilir. Sigaranın bırakılması kaynama açısından belirgin fark yaratır. Yatağa bağımlı kalınan durumlarda hareketsizliğe bağlı riskler (damar tıkanıklığı, bası yarası, akciğer sorunları) için verilen öneriler aksatılmamalıdır.

Bölgeye özel kırıkların ayrıntılı anlatımı kendi sayfalarındadır: yaşlıda düşme sonrası gelişen kalça kırığı, el ve el bileği kırıkları için el cerrahisi bölümü, ayak bileği ve ayak kırıkları için ayak ve ayak bileği bölümü, çocuk kırıkları için çocuk ortopedisi, omurga kırıkları ve kemik erimesi için ileri yaş ortopedisi. Ordu Altınordu'daki AC CLINIC'te kırık sonrası kontrol muayenesi, kaynama takibi ve kaynamayan kırıkların yeniden planlanması için telefon veya WhatsApp ile randevu alabilirsiniz.