Kalça Kırığı — Özellikle Yaşlılarda Kalça Kırığı: Neden Acil, Ameliyat ve İyileşme

Kalça kırığı denince, uyluk kemiğinin (femur) kalça eklemine yakın üst bölümündeki kırıklar anlaşılır. Kırığın yeri tedaviyi doğrudan belirler: kemiğin küresel ucunu gövdeye bağlayan boyun bölgesindeki femur boynu kırıkları ile hemen altındaki çıkıntılı bölgeyi ilgilendiren trokanterik kırıklar en sık iki gruptur. Boyun bölgesinde femur başının kanlanması kolayca bozulabildiği için tedavi yaklaşımı bu iki grupta farklıdır.

Genç erişkinlerde kalça kırığı, trafik kazası veya yüksekten düşme gibi yüksek enerjili yaralanmalarla olur. İleri yaşta ise kemik dayanıklılığı azaldığı için evde halıya takılıp düşmek, banyoda kayma veya oturur pozisyondan sert şekilde yere inme yeterlidir. Bu nedenle 65 yaş üstünde kalça kırığı, çoğu zaman kemik erimesinin (osteoporoz) ilk ciddi habercisidir.

Kalça kırığı yalnız bir kemik sorunu değildir; hastayı yatağa bağladığı için tüm vücudu etkileyen bir tablodur. Uzun süre hareketsiz kalmak akciğer enfeksiyonu, bacak damarlarında pıhtı, idrar yolu enfeksiyonu, yatak yarası ve kas kaybı riskini hızla artırır. Bu nedenle güncel yaklaşım, hastanın tıbbi durumu izin verdiği ölçüde erken ameliyat ve erken hareket yönündedir.

Düşme sonrası kalçasında ağrı olan ve ayağa kalkamayan bir yaşlıyı evde beklemek doğru değildir. Kırık şüphesinde hasta hareket ettirilmeden yardım çağrılmalı, bacak düzeltilmeye veya "yerine oturtulmaya" çalışılmamalıdır.

Düşme sonrası aşağıdaki bulgulardan biri varsa kalça kırığı düşünülmeli ve vakit kaybedilmeden hastaneye başvurulmalıdır:

• Kasıkta ve kalçada şiddetli ağrı, ayağa kalkamama veya adım atamama
• Ağrılı bacağın kısa görünmesi ve ayağın dışa dönük durması
• Bacağı hareket ettirmeye çalışınca ağrının belirgin artması
• Kalça çevresinde şişlik ve morarma
• Bazı kırıklarda hasta destekle yürüyebilir; yürüyebilmek kırık olmadığını göstermez

Tanı, acil serviste yapılan muayene ve leğen–kalça röntgeniyle konur. Kırık çizgisi belirgin değilse ve şikâyet sürüyorsa bilgisayarlı tomografi veya MR istenir; ayrılmamış (gizli) kırıklar bazen ilk röntgende görülmez. Bu nedenle "röntgen temiz" denip eve gönderilen ama ayağa kalkamayan hastalarda inceleme derinleştirilir.

Kırığın tespitiyle birlikte hastanın genel durumu da değerlendirilir: kan tahlilleri, kalp–akciğer incelemesi, kullandığı kan sulandırıcı ve şeker–tansiyon ilaçları gözden geçirilir. Ameliyatın ne zaman yapılacağı, bu değerlendirmenin sonucuna göre anestezi ekibiyle birlikte belirlenir.

Yöntem kırığın tipine, ayrılma miktarına, hastanın yaşına ve ameliyat öncesi yürüme düzeyine göre seçilir. Başlıca iki yol vardır:

• Kırığın tespiti (osteosentez): Kemik parçaları vida, plak veya kemik içine yerleştirilen çivi (intramedüller çivi) ile sabitlenir. Trokanterik kırıklarda ve ayrılmamış boyun kırıklarında sık kullanılır.
• Protez: Femur boynu kırığında kemik başının kanlanması bozulduysa, kırığı tespit etmek yerine eklem yüzeyi değiştirilir. Yaşa ve eklemin durumuna göre yarım protez veya total kalça protezi tercih edilebilir.

Ameliyattan sonra hedef, durumu uygun olan hastayı ilk gün yürüteçle ayağa kaldırmaktır. Ağrı kontrolü, solunum egzersizleri, pıhtı önleyici tedavi ve beslenme desteği bu dönemin ayrılmaz parçalarıdır. Hastanede kalış süresi hastanın genel durumuna ve destek ihtiyacına göre değişir.

İlk haftalarda yürüteç veya koltuk değneği kullanılır; desteğin ne kadar süreceği kırığın tipine ve ameliyat yöntemine göre farklıdır. Kas gücünün geri kazanılması aylar sürer ve düzenli egzersizle ilerler. Yaşlı hastalarda iyileşmenin en belirleyici başlığı, ameliyat öncesindeki yürüme düzeyi ve eşlik eden hastalıklardır; bu yüzden hedefler kişiye göre gerçekçi biçimde konur.

Taburculuk sonrası bakım evde planlanır: banyoda tutunma barı, yüksek sandalye, gece aydınlatması, kaygan halıların kaldırılması ve gözlük–işitme cihazı kontrolü yeniden düşmeyi önlemede etkilidir.

Bir kalça kırığı geçirmiş kişide ikinci bir kırık riski artar. Bu nedenle tedavi yalnız kırığın ameliyatıyla bitmez; kemik sağlığı ve düşme riski birlikte ele alınır. Kemik yoğunluğu ölçümü yapılır, D vitamini ve kalsiyum durumu değerlendirilir, gerekiyorsa kemik erimesi tedavisi başlanır. Ayrıntı için osteoporoz (kemik erimesi) sayfasına bakabilirsiniz.

Düşmeyi önlemenin en etkili yolları basittir: denge ve bacak kası egzersizleri, evdeki tökezleme risklerinin kaldırılması, uygun tabanlı ayakkabı, baş dönmesi yapan ilaçların hekimle gözden geçirilmesi ve göz muayenesi. İleri yaşta ortopedik takibin bütününü ileri yaş ortopedisi sayfasında bulabilirsiniz.

Kemik erimesi zemininde en sık kalça, el bileği ve omurga kırıkları görülür. El bileği kırığı çoğunlukla düşerken elle yere dayanma sonucu olur; omurga çökme (kompresyon) kırıkları ise bazen belirgin bir düşme olmadan, öne eğilme sırasında ortaya çıkabilir ve sırt ağrısı ile boy kısalması yapar. Bu kırıklar bu sayfada değil kendi sayfalarında anlatılır.

Kırığın alçı mı ameliyat mı gerektirdiği, kaynama süresi ve kaynamama gibi genel sorular için kırık tedavisi sayfasına bakabilirsiniz.

• Kırık Tedavisi — Alçı mı Ameliyat mı
• El Cerrahisi ve El Bileği
• İleri Yaş Ortopedisi