Deformite Düzeltme ve Boy Uzatma Ameliyatları (İlizarov / Uzatma Çivisi)

Deformite düzeltme ameliyatında kemik önceden hesaplanmış bir noktadan kesilir (osteotomi), doğru eksene getirilir ve iyileşene kadar plak–vida, kemik içi çivi ya da dıştan takılan çemberli sistemle tespit edilir. Eğrilik ağırsa, uzunluk kazanılacaksa veya yumuşak doku ani gerilmeye elverişli değilse düzeltme kademeli yapılır. Hangi yöntemin size uygun olduğu; ayakta çekilen tüm bacak röntgeni ve gerektiğinde tomografi ölçümleri üzerinden muayenede konuşulur.

Deformitelerin bir bölümü doğuştandır, bir bölümü ise sonradan gelişir. En sık karşılaştığımız nedenler şunlardır:

• Yanlış kaynamış kırık (malunion): Kırık, eğri veya dönük konumda iyileşmiştir; ağrı, topallama ve komşu eklemde zorlanma yapar.
• Büyüme plağı yaralanması: Çocukluk çağındaki kırık veya enfeksiyon büyüme plağının bir bölümünü kapatır; kemik bir tarafından büyümeye devam edip eğrilir ve kısa kalır.
• Kemik enfeksiyonu (osteomiyelit) sonrası: İyileşme sonrasında kemikte kayıp, kısalık ve eğrilik kalabilir.
• Doğuştan gelişim farklılıkları ve kemik hastalıkları: Kemik displazileri, D vitamini eksikliğine bağlı raşitizm, Blount hastalığı gibi durumlar.
• Tümör veya tümör cerrahisi sonrası kemik kaybı: Çıkarılan kemik bölümünün yerinin doldurulması gerekebilir.
• Nörolojik hastalıklar ve kas dengesizlikleri: Kasların dengesiz çalışması zamanla kemik ve eklem şeklini değiştirebilir.

İlizarov yöntemi, bacağın veya kolun etrafını saran halkaların ince teller ve çivilerle kemiğe bağlanmasıyla kurulan dıştan bir taşıyıcı sistemdir. Kemik kesildikten sonra halkalar arasındaki mesafe düzenli aralıklarla çok küçük miktarlarda açılır; kemik uçları arasında oluşan boşlukta vücut kendi yeni kemiğini yapar. Bu sayede hem uzunluk kazanılır hem de eğrilik ve dönüklük aynı süreçte düzeltilebilir.

Yöntemin en güçlü tarafı esnekliğidir: ameliyattan sonra bile düzeltme yönü ve hızı değiştirilebilir. Bu nedenle kemik kaybı, kaynamayan kırık, enfeksiyon sonrası bozukluk gibi karmaşık tablolarda tercih edilir. Bilgisayar destekli altı ayaklı (heksapod) çerçevelerde düzeltme planı yazılımla hesaplanır ve hastaya günlük ayar çizelgesi verilir.

Bedeli konforudur: sistem aylarca dışarıda taşınır, giysi altında yer kaplar, uyku düzenini zorlayabilir ve her gün çivi dibi bakımı ister. Çivi diplerinde kızarıklık, akıntı ve hassasiyet en sık görülen sorundur; çoğu zaman bakım ve ilaçla kontrol altına alınır, ancak ihmal edilmemelidir. Hasta ve ailesinin bu bakımı üstlenebilecek durumda olması, yöntemi seçerken en az röntgen kadar belirleyicidir.

Uzatma çivisi, kemiğin iç kanalına yerleştirilen ve kendi içinde boyu uzayabilen bir çividir. Kemik kesildikten sonra çivi, dışarıdan tutulan bir kumanda ile her gün planlanan miktarda uzatılır; dışarıda hiçbir çerçeve ya da tel bulunmaz. Cilt kapalı olduğu için dış fiksatörlerde görülen çivi dibi enfeksiyonu ve pansuman yükü olmaz; giyinmek ve günlük hayata dönmek daha kolaydır. Buna karşılık bu, enfeksiyon riskinin ortadan kalktığı anlamına gelmez: her implantta olduğu gibi kemik içine yerleşen derin enfeksiyon riski vardır ve böyle bir durumda çivinin çıkarılması gerekebilir.

Uzatma çivisi ayrıca her hastaya uygun değildir. Kemik kanalının çivinin geçebileceği genişlikte olması, kemiğin çiviyi taşıyacak sağlamlıkta olması ve aktif enfeksiyon bulunmaması gerekir. Ağır açısal ve dönük deformitelerde tek başına yeterli olmayabilir; bu durumlarda düzeltme ayrıca yapılır ya da dış sistemle birleştirilir. Büyüme plakları henüz açık olan çocuklarda kullanımı sınırlıdır.

Uzatma tamamlanıp yeni kemik yeterince sertleştiğinde çivi genellikle ikinci bir küçük ameliyatla çıkarılır. İlizarov mu, uzatma çivisi mi, yoksa ikisinin birlikte kullanıldığı bir plan mı gerektiği; deformitenin tipi, kemiğin durumu, yaşınız ve günlük hayatınızın gerekleri konuşularak belirlenir. Muayenede iki yöntemin de artıları ve zorlukları açıkça anlatılır.

Boy uzatma, yukarıda anlatılan kademeli uzatma ilkesinin uyluk kemiğine (femur) ve/veya kaval kemiğine (tibia) uygulanmasıdır; iki bacak arasındaki uzunluk farkı, kısa boyluluğa yol açan kemik hastalıkları ya da kişinin boy kısalığından duyduğu rahatsızlık nedeniyle gündeme gelebilir. Kazanılacak uzunluğu kemikten çok; kasların, tendonların, sinir ve damarların gerilmeye ne kadar izin verdiği belirler, bu nedenle santimetre sözü verilmez. Uygunluk, yöntem ve gerçekçi aralık muayenede kendi ölçümleriniz üzerinden değerlendirilir.

Uzatma, ameliyattan hemen sonra değil, kemiğin ilk iyileşme tepkisi başladıktan sonra (genellikle birkaç günlük bekleme döneminin ardından) başlar. Günlük uzatma miktarı küçüktür ve güne yayılarak birkaç seferde yapılır; hızlı uzatma yeni kemiğin oluşmasını engeller, yavaş uzatma ise kemiğin erken sertleşmesine yol açar. Bu nedenle çizelgeye uymak tedavinin kendisidir.

Uzatma dönemi bittiğinde süreç bitmez. Oluşan yeni kemiğin sertleşmesi (konsolidasyon) genellikle uzatma döneminden daha uzun sürer ve bu süre boyunca sistem ya da çivi yerinde kalır. Kontroller sık aralıklarla yapılır; her kontrolde röntgenle yeni kemiğin kalitesi, eksen ve eklem hareketleri değerlendirilir. Yürümeye çoğunlukla koltuk değneğiyle ve kısmi yükle başlanır; tam yüke geçiş röntgen bulgularına göre kademeli olarak verilir.

Fizik tedavi bu ameliyatların ayrılmaz parçasıdır. Kaslar ve tendonlar kemikle birlikte gerildiği için diz, kalça ve ayak bileği hareketleri düzenli çalışılmazsa kalıcı sertlik (kontraktür) gelişebilir. Egzersiz programı uzatmanın ilk gününden itibaren, günlük olarak sürdürülür.

Çocuklarda O bacak, X bacak, içe basma ve doğuştan ayak şekil bozuklukları büyüme dönemine özgü kurallarla değerlendirilir; büyüme plakları açık olduğu için hem tedavi seçenekleri hem de zamanlama yetişkinden farklıdır. Bu konular sitede çocuk ortopedisi bölümünde ele alınır.

• Çocuk Ortopedisi
• Kırık Tedavisi

Eğriliğin arkasında bazen başka bir sorun bulunur: kemikte büyüyen bir kitle, geçirilmiş bir kemik enfeksiyonu, dokuda kalmış bir yabancı cisim ya da bir türlü kaynamayan kırık. Bu başlıkların kendi sayfaları olduğu için burada yalnız kapı bırakıyoruz; durumunuza uyan bağlantıdan devam edebilirsiniz. Kemikte artan ağrı, gece ağrısı, şişlik, kızarıklık–ısı artışı veya ateş varsa değerlendirmeyi ertelemeyin; muayenehane 7/24 acil servis değildir, acil durumda 112'yi arayın ya da en yakın hastanenin acil servisine başvurun.

• Kırık Tedavisi ve Kaynamayan Kırık
• Kemik ve Eklem Enfeksiyonları
• Dokuya Batan Yabancı Cisim
• Kemik ve Yumuşak Doku Tümörleri

Aşağıdaki başlıklar da bu bölümün kapsamındadır ve muayenede ayrıntılı olarak değerlendirilir. Bu konuların kendi sayfaları hazırlanma aşamasındadır.

• Boy uzatma ameliyatı — yöntem seçimi, süreç ve hasta seçimi
• Deformite (eğrilik) düzeltme ameliyatları — yanlış kaynamış kırık ve bacak eğriliği
• Kemik kaybında segment transportu (kemik kaydırma)
• Kaynamayan kırıkta (psödoartroz) eğrilikle birlikte düzeltme
• Kemik enfeksiyonu sonrası kalan kısalık ve şekil bozuklukları
• Ayak ve ayak bileği çevresi deformitelerinin düzeltilmesi