Kalça Kireçlenmesi (Koksartroz) Tedavisi

Kalça eklemi, uyluk kemiğinin küresel ucu (femur başı) ile leğen kemiğindeki yuvanın (asetabulum) oluşturduğu bir top–yuva eklemidir. İki yüzey de kıkırdakla kaplıdır; kıkırdak, yürürken vücut ağırlığını dağıtır ve hareketin kaymasını sağlar. Kireçlenme (osteoartrit) bu kıkırdağın incelmesi, yüzeyinin bozulması ve zamanla kemik yüzeylerin birbirine yaklaşmasıdır.

Halk arasında "kireçlenme" denmesine rağmen eklemde kireç birikmez; ad, röntgende görülen kemik çıkıntılarından (osteofit) gelir. Kalçada kireçlenme çoğu zaman yavaş yıllar içinde gelişir. Kilo fazlalığı, ağır yük taşıyan işler, geçirilmiş kalça kırığı veya çıkığı, femur başı beslenme bozukluğu ve doğuştan gelen yuva sığlığı (displazi) en sık zemin hazırlayan nedenlerdir.

Kalça ağrısının her türü kireçlenme değildir. Kasıkta sıkışma hissi veren kalça sıkışma sendromu, kalçanın dış yanında ağrı yapan tendon–bursa sorunları ve bele ait sinir sıkışmaları benzer şikâyet verebilir. Bu ayrım muayene ve röntgenle yapılır; bölge genelindeki tabloyu kalça hastalıkları sayfasında bulabilirsiniz.

Kalça kireçlenmesinin en şaşırtıcı yanı, ağrının çoğu hastada kalçanın arkasında değil kasıkta hissedilmesidir. Ağrı bazen uyluğun ön–iç yüzüne, hatta dize yayılır; bu nedenle bir süre diz sorunu sanılabilir.

• Kasıkta, uyluğun iç yüzünde veya kalça yanında yürümekle artan ağrı
• Sabah kalkınca veya uzun oturduktan sonra 10–20 dakika süren tutukluk
• Ayakkabı bağlarken, çorap giyerken, araca binerken zorlanma
• Yürüme mesafesinin kısalması ve topallama
• Bacağı yana açmakta ve içe–dışa döndürmekte kısıtlılık
• İleri evrede gece ağrısı ve bacakta kısalma hissi

Tanının temeli muayene ve ayakta çekilen leğen (pelvis) röntgenidir. Röntgende eklem aralığının daralması, kemik çıkıntıları, kemik altındaki sertleşme ve kistler görülür; ayrıca yuvanın derinliği ve bacak uzunluk farkı ölçülür. Muayenede kalçanın döndürme hareketlerindeki kısıtlılık ve ağrı, tanıyı büyük ölçüde koyar.

MR her hastada gerekmez. Röntgen normale yakınken ağrı sürüyorsa, femur başı beslenme bozukluğundan (avasküler nekroz) şüpheleniliyorsa veya labrum–kıkırdak sorunu araştırılacaksa istenir. Kan tahlili kireçlenmeyi göstermez; iltihaplı romatizmal hastalık ayrımı gerektiğinde kullanılır. Belden kaynaklanan ağrı şüphesi varsa bel muayenesi de yapılır.

Asetabuler displazi, kalça yuvasının yeterince derin gelişmemesidir. Yuva sığ olduğunda vücut ağırlığı, geniş bir alan yerine yuvanın dar bir kenarına biner. Yıllar boyunca artan bu nokta yükü, kıkırdağı ve kenar dokusunu (labrum) erkenden yıpratır. Bu nedenle displazili kişilerde kireçlenme, toplumun geneline göre daha genç yaşlarda ortaya çıkabilir.

Şikâyetler çoğu zaman 20'li–40'lı yaşlarda uzun yürüyüş veya ayakta durma sonrası kasık ağrısıyla başlar. Tanı, ayakta çekilen leğen röntgeninde yuva açılarının ölçülmesiyle konur. Erken dönemde kas güçlendirme, kilo kontrolü ve yükü azaltma önerilir; yuva sığlığı belirgin ve kıkırdak henüz korunmuşsa yuvanın yönünü düzelten kemik ameliyatları (asetabuler osteotomi) gündeme gelebilir. Kıkırdak büyük ölçüde kaybolmuşsa yol, kireçlenmenin kendi tedavisine döner.

Bebeklikte tarama ve erken tedavi bu tablonun önlenmesindeki en önemli adımdır; bebeklerdeki gelişimsel kalça çıkığı ayrı bir konudur ve bebeklerde gelişimsel kalça çıkığı sayfasında anlatılır.

Bebeklikte veya çocuklukta kalça çıkığı tedavi edilmiş kişilerde eklem, ömür boyu tam "normal" bir kalça gibi çalışmayabilir. Yuva ile femur başı arasındaki uyum kusurlu kaldığında kıkırdak yükü dengesiz dağılır; erişkinlikte erken kireçlenme, bacak boyu farkı, topallama ve kas yorgunluğu görülebilir. Çocukluğunda tedavi görmemiş çıkıklarda ise tablo daha belirgindir.

Bu grupta plan kişiye özeldir: bacak uzunluk farkı için taban yükseltme, kas dengesi için hedefli egzersiz, ağrı için ameliyatsız yöntemler ve ileri evrede protez konuşulur. Protezde yuvanın şekli bozuk olduğu için ameliyat teknik olarak daha ayrıntılı planlanır; muayenede bu durum açıkça anlatılır. Süreçle ilgili genel bilgiyi kalça protezi ameliyatı ve sonrası sayfasında bulabilirsiniz.

Ameliyatsız tedavinin üç temel başlığı her evrede geçerlidir: kilo kontrolü, kas güçlendirme ve hareket açıklığı egzersizleri (özellikle kalça yan kasları) ve aktivite düzenlemesi. Bunlara ağrı kesici–iltihap giderici ilaçlar, fizik tedavi ve ağrılı tarafın karşı eline alınan baston eklenebilir; baston, kalçaya binen yükü belirgin biçimde azaltır ve utanılacak bir destek değildir.

Kalça eklemi derin yerleşimli olduğu için eklem içi enjeksiyonlar dizdeki kadar kolay uygulanmaz; genellikle görüntüleme eşliğinde yapılır. Hyaluronik asit, PRP ve kortizon uygulamalarının kalça kireçlenmesindeki etkisi hastadan hastaya değişir. Kök hücre ve eksozom gibi rejeneratif yöntemlerin kıkırdağı yenilediği iddiası ise kanıt düzeyi araştırma aşamasındadır ve her hastada uygun değildir; yöntemlerin karşılaştırması rejeneratif ve ameliyatsız tedaviler sayfasındadır.

Cerrahi kararı yalnız röntgene bakılarak verilmez. Ameliyatsız tedaviye rağmen ağrı gece uykusunu bölüyorsa, yürüme mesafesi belirgin kısaldıysa, ayakkabı giymek gibi günlük işler zorlaştıysa ve röntgende eklem aralığı ileri derecede daraldıysa kalça protezi konuşulur.

Genç ve kıkırdağı büyük ölçüde korunmuş displazili hastalarda, protez yerine yuvanın yönünü düzelten kemik ameliyatları tartışılabilir. Karar; yaş, kilo, meslek, beklenti ve eşlik eden hastalıklara göre birlikte verilir. Ameliyatın nasıl yapıldığı, hastanede kalış, ilk günlerde yürüme ve dikkat edilecek hareketler kalça protezi ameliyatı ve sonrası sayfasında ayrıntılı anlatılmıştır.

Düz zeminde yürüyüş, bisiklet ve özellikle yüzme kalçayı zorlamadan kas gücünü korur. Uzun süre çömelmek, bağdaş kurmak, alçak koltuk ve alçak klozet kullanmak kalçaya binen yükü artırır; oturma yüksekliğini artırmak ağrıyı azaltabilir. Ağır kaldırmak yerine yükü bölmek, uzun mesafede molalarla yürümek işe yarar.

Kilo kontrolü kalça kireçlenmesinde en etkili başlıklardan biridir; yürürken kalçaya binen yük vücut ağırlığının birkaç katıdır, bu yüzden küçük kilo kayıpları bile ağrıya yansır. Egzersizin sürekliliği tedavinin parçasıdır: birkaç haftalık program değil, günlük yaşamın alışkanlığı olarak düşünülmelidir. Ordu ve çevresindeki hastalarımız için AC CLINIC'te program, hastanın işine ve yürüme alışkanlığına göre uyarlanır.