Diz Protezi Ameliyatı ve Sonrası

Diz protezi (total diz artroplastisi), kıkırdağı aşınmış eklem yüzeylerinin ince bir tabaka halinde temizlenip yerine metal ve özel yoğunluklu plastik (polietilen) parçaların yerleştirilmesidir. Halk arasında "diz değiştirme" denmesine rağmen eklemin tamamı çıkarılmaz; yalnızca hasarlı yüzeyler kaplanır, bağ ve kas yapısı korunacak şekilde çalışılır.

Amaç yeni bir diz vermek değil, ağrıyı kontrol altına almak ve günlük hareketleri yeniden mümkün kılmaktır. Ameliyat sonrasında yürüme mesafesinin artması, merdiven ve tuvalet gibi günlük eylemlerin kolaylaşması beklenir. Diz protezinin sonuçları hastadan hastaya değişir; kas gücü, kilo, eşlik eden hastalıklar ve rehabilitasyona uyum sonucu doğrudan etkiler.

Protez kararı tek bir görüntüye bakılarak verilmez. Genel çerçeve şudur: ileri evre diz kireçlenmesi (gonartroz) veya romatizmal eklem hasarı varken, ameliyatsız tedavilere rağmen ağrı devam ediyorsa ve bu ağrı günlük yaşamı belirgin şekilde kısıtlıyorsa cerrahi konuşulur.

• Ağrının gece uykusunu bölmesi, dinlenmekle geçmemesi
• Yürüme mesafesinin belirgin kısalması, baston ihtiyacının artması
• Egzersiz, kilo kontrolü, ilaç ve enjeksiyonlarla yeterli rahatlama sağlanamaması
• Röntgende ileri evre eklem aralığı daralması, kemik kemiğe temas
• Dizde açılma–bükülme kısıtlılığı veya artan bacak eğriliği

Dizin üç bölmesi vardır: iç, dış ve diz kapağı bölgesi. Aşınmanın yaygınlığına göre protez tipi değişir.

• Total diz protezi: aşınma dizin geneline yayılmışsa uygulanır; en sık yapılan tiptir.
• Kısmi (unikondiler) diz protezi: yalnız bir bölme aşınmışsa, bağlar sağlamsa tercih edilebilir; daha küçük bir girişimdir, ancak her hastaya uygun değildir.
• Diz kapağı (patellofemoral) protezi: yalnızca diz kapağı bölgesi tutulmuş seçilmiş hastalarda gündeme gelir.
• Revizyon protezi: daha önce takılmış protezin gevşemesi, aşınması veya enfeksiyonu durumunda yapılan, daha kapsamlı ameliyattır.

Ameliyat öncesinde ayakta çekilen diz röntgeni, bacak boyu dizilim filmi ve gerektiğinde ek görüntülemelerle planlama yapılır; protez ölçüsü ve kesi planı bu ölçümlere göre belirlenir. Kan tahlilleri, kalp ve akciğer değerlendirmesi ile anestezi muayenesi tamamlanır. Kullandığınız kan sulandırıcı, şeker ve romatizma ilaçlarının hangilerinin kesileceği hekiminizce söylenir; kendi kararınızla ilaç bırakmayın.

Ameliyattan önce diş, idrar yolu ve cilt enfeksiyonlarının tedavi edilmiş olması önemlidir, çünkü vücuttaki bir enfeksiyon odağı proteze yerleşebilir. Sigaranın bırakılması yara iyileşmesine katkı sağlar. Ameliyat öncesinde başlanan uyluk kası güçlendirme egzersizleri ("prehabilitasyon") sonrasındaki ayağa kalkma sürecini kolaylaştırır. Evde yatak yüksekliği, tuvalet oturağı, tutunma barı ve halı–kablo gibi düşme riskleri ameliyat öncesinde düzenlenmelidir.

Ameliyat çoğunlukla belden yapılan anestezi (spinal) ya da genel anestezi ile gerçekleştirilir; hangisinin uygun olduğuna anestezi uzmanı karar verir. Dizin ön yüzünden yapılan kesiyle ekleme ulaşılır, aşınmış yüzeyler ince tabakalar halinde hazırlanır, deneme parçalarıyla dizin hareket açıklığı ve dengesi kontrol edilir, ardından protez parçaları yerleştirilir. Bağ dengesi ve bacak dizilimi ameliyatın en belirleyici aşamalarıdır.

Tek diz için ameliyat süresi hastaya ve tekniğe göre değişmekle birlikte genellikle bir–iki saat aralığındadır; hazırlık, anestezi ve uyanma odası ile birlikte hastanede geçen toplam süre daha uzundur. Ameliyat sırasında ve sonrasında ağrı kontrolü için sinir bloğu ve çoklu ilaç yaklaşımı kullanılabilir; pıhtı riskini azaltmak için kan sulandırıcı ve erken hareket planlanır.

Günümüzde amaç erken hareketlenmedir. Hastaların çoğu ameliyatın yapıldığı gün ya da ertesi gün, fizyoterapist ve hemşire eşliğinde, yürüteç veya koltuk değneği desteğiyle ayağa kalkar. Hastanede kalış süresi genellikle birkaç gündür ve hastanın genel durumuna göre değişir. Taburculuk için ölçüt; ağrının ağızdan ilaçla kontrol edilebilmesi, desteklerle güvenli yürüyebilmek ve tuvalet ihtiyacını karşılayabilmektir.

İlk haftalarda öncelik yara bakımı, şişliğin kontrolü (buz ve bacağı yukarıda tutma), dizin tam açılmasını sağlayan egzersizler ve bükülme açısının kademeli artırılmasıdır. Dikişler ilk iki hafta içinde alınır. Destekli yürüyüşten desteksiz yürüyüşe geçiş kişiye göre değişir; genellikle birkaç hafta içinde olur. Araba kullanımı, işe dönüş ve seyahat için izin hekiminizden alınmalıdır.

İyileşmenin tamamı aylar süren bir süreçtir: ilk üç ayda belirgin rahatlama, sonrasında yavaşça devam eden kazanım beklenir. Dizde ısı hissi, hafif şişlik ve hava değişimlerinde hassasiyet uzun süre devam edebilir; bunlar tek başına sorun anlamına gelmez. Egzersiz programına düzenli devam etmek sonucu belirleyen en önemli etkenlerden biridir.

Diz protezi, yaygın uygulanan ve genellikle iyi tolere edilen bir ameliyattır; yine de her cerrahi girişim gibi riskleri vardır. Bunlar arasında enfeksiyon, bacak damarlarında pıhtı (derin ven trombozu), yara iyileşme sorunları, eklem sertliği, protez çevresinde kırık ve zamanla gevşeme sayılabilir. Riskler ameliyat öncesi hazırlık, uygun antibiyotik ve pıhtı önleyici tedavi, erken hareket ve düzenli takiple azaltılmaya çalışılır.

Ameliyat sonrasında ateş, yara yerinden akıntı, dizde artan kızarıklık ve ısı, baldırda tek taraflı şişlik–ağrı veya ani nefes darlığı gecikmeden değerlendirilmesi gereken bulgulardır. Muayenehane 7/24 acil servis değildir; bu belirtilerde 112'yi arayın veya en yakın hastanenin acil servisine başvurun.

Protezli dizle yürüyüş, yüzme, bisiklet, hafif fitness ve golf gibi düşük darbeli aktiviteler genellikle önerilir. Koşu, sıçrama ve temas sporları protez yüzeylerinde aşınmayı hızlandırabildiği için önerilmez. Uzun süre çömelme, bağdaş kurma ve diz üstünde durma çoğu hastada zorlayıcıdır; ev ve iş düzenini buna göre uyarlamak gerekir.

Protez parçaları zamanla aşınabilir. Çoğu hastada protez uzun yıllar sorunsuz kullanılır; kesin bir süre vermek mümkün değildir, çünkü kilo, aktivite düzeyi, kemik kalitesi ve dizilim ömrü etkiler. Yılda bir kontrol ve gerektiğinde röntgen takibi, gevşeme gibi durumların erken fark edilmesini sağlar. Diş çekimi ve büyük cerrahi girişimlerden önce hekiminize protezinizden söz edin; enfeksiyon riskini azaltmak için ek önlem gerekebilir.

Ordu ve çevresinden gelen hastalarımızda takip randevuları yolculuk planına göre düzenlenir; kontrol tarihlerinizi taburculuk sırasında yazılı olarak alın.