Perthes Hastalığı (Çocukta Femur Başı Beslenme Bozukluğu)

Kalça eklemi, uyluk kemiğinin üst ucundaki top (femur başı) ile leğen kemiğindeki yuvadan oluşur. Perthes hastalığında, çocukluk çağında femur başını besleyen damarlardan gelen kan akımı bir süre için azalır. Beslenemeyen kemik dokusu zayıflar, kısmen çöker; sonrasında vücut bu bölgeyi yeniden yapılandırır ve kemik yavaş yavaş yenilenir.

Bu nedenle Perthes, tek bir olay değil aylar–yıllar süren bir süreçtir. Hastalık genellikle 4–8 yaş arasında ve daha çok erkek çocuklarda görülür; çoğunlukla tek kalçayı tutar. Nedeni tam olarak bilinmemektedir; bir hatanın, düşmenin veya beslenme eksikliğinin sonucu değildir.

Perthes çocuğa özgü bir tanıdır ve yalnız bu sayfada anlatılır. Erişkinlerde görülen benzer tablo farklı nedenlere ve farklı tedavi yoluna sahiptir; onun için femur başı avasküler nekrozu sayfasına bakabilirsiniz.

Perthes çoğunlukla sinsi başlar. Aileler genellikle önce yürüyüşteki değişikliği fark eder. Sık görülen bulgular şunlardır:

• Belirgin bir düşme veya kaza olmadan başlayan, günden güne değişebilen topallama
• Kasık, uyluk ve özellikle diz bölgesinde ağrı (çocuk kalçayı değil dizini gösterebilir)
• Oyun ve koşudan sonra artan, dinlenmeyle azalan ağrı
• Kalçanın yana açılmasında ve içe–dışa dönmesinde kısıtlılık
• Zamanla o taraf uyluk kaslarında incelme ve hafif bacak boyu farkı

Tanı, muayene ve kalça röntgeni ile konur. Muayenede kalçanın hareket açıklığı, özellikle yana açma ve içe dönme kısıtlılığı değerlendirilir; yürüyüş izlenir. Röntgende femur başındaki yoğunluk değişiklikleri, düzleşme ve yeniden yapılanma bulguları aranır.

Hastalığın çok erken döneminde röntgen normal görünebilir. Bu durumda veya evre ve yaygınlığın netleşmesi gerektiğinde MR görüntüleme istenebilir. Röntgen belirli aralıklarla tekrarlanır; çünkü Perthes'te tek bir görüntü değil, zaman içindeki değişim yol gösterir.

Çocukta topallamanın Perthes dışında birçok nedeni vardır: geçici eklem iltihabı, enfeksiyon, büyüme plağı sorunları ve ergenlik dönemine özgü kalça hastalıkları bunlardan bazılarıdır. Ayrım muayene ve görüntülemeyle yapılır; bu yüzden "geçer" denip beklenmemesi önemlidir.

Perthes dört ana dönemden geçer: kanlanmanın azaldığı başlangıç dönemi, kemiğin parçalanıp zayıfladığı dönem, yeni kemiğin oluştuğu yeniden yapılanma dönemi ve iyileşmenin tamamlandığı son dönem. Bu süreç çoğunlukla 2–4 yıl sürer.

Tedavi kararında üç başlık öne çıkar: çocuğun yaşı (küçük yaşta başlayan olgularda gidiş genellikle daha olumludur), femur başının ne kadarının etkilendiği ve kalçanın hareket açıklığının korunup korunmadığı. Amaç, kemik yumuşakken femur başını yuvanın içinde ve yuvarlak tutmak; böylece iyileştiğinde yuvayla uyumlu bir eklem elde etmektir. Buna "kapsama" ilkesi denir.

Perthes tedavisi her çocukta aynı değildir; kimi çocukta yakın takip ve hareket programı yeterken, kimi çocukta cerrahi gündeme gelir. Tedavi bir kürle hızlandırılamaz — süreç zamanla ilerler ve amaç sonucu iyileştirmektir.

Perthes'te iyileşme yavaştır ve düzenli takip gerektirir. Kontroller genellikle birkaç ayda bir yapılır; ağrı, topallama, hareket açıklığı ve röntgende femur başının şekli izlenir. Ağrının azalması hastalığın bittiği anlamına gelmez; kemik yeniden yapılanma dönemini tamamlayana kadar takip sürer.

Çoğu çocukta süreç, günlük yaşamı kısıtlamayan bir sonuçla tamamlanır. Femur başı iyileşme sonunda tam yuvarlak kalmazsa, ileri yaşlarda kalça ağrısı ve erken kireçlenme olasılığı artabilir; bu nedenle büyüme boyunca aralıklı kontrol önerilir. Sonuç, tek bir tedavi seçimine değil, evreye, yaşa ve takibin sürekliliğine bağlıdır.

Perthes'li çocuğun hareketsiz kalması istenmez; hedef, eklemi zorlamayan hareketi sürdürmektir. Yüzme ve bisiklet gibi darbesiz aktiviteler çoğu dönemde uygundur; koşu, uzun süreli zıplama ve temaslı sporlar hastalığın dönemine göre kısıtlanabilir. Beden eğitimi dersi için okula yazılı bilgi verilmesi gerekebilir; bunu kontrolde konuşabilirsiniz.

Ailelerin en çok zorlandığı nokta sürecin uzunluğudur. Çocuğun ağrısı azaldığında kısıtlamaların gevşetilip gevşetilemeyeceği her kontrolde yeniden değerlendirilir. Ordu ve çevresinden gelen aileler için kontrol aralıkları, ulaşım ve okul düzeni gözetilerek planlanır; sorularınızı yazıp getirmeniz görüşmeyi verimli kılar.