Kemik Tümörleri: İyi Huylu ve Kötü Huylu, Belirtiler, Tanı

Kemik, dışarıdan bakıldığında sert ve değişmez görünse de canlı bir dokudur: sürekli yenilenir, onarılır ve yeniden şekillenir. Bu yenilenme sırasında hücrelerin denetimsiz çoğalmasıyla kemik içinde ya da yüzeyinde bir kitle oluşabilir. Kemik tümörü, bu kitlelerin ortak adıdır. Tümör kelimesi tek başına "kanser" anlamına gelmez; yalnızca "doku kitlesi" demektir.

Kemik tümörleri iki ana başlıkta incelenir. İyi huylu (benign) tümörler çevre dokulara yayılmaz; büyüseler bile sınırlıdır ve çoğu zaman yaşamı tehdit etmez. Kötü huylu (malign) tümörler ise çevreye ilerleyebilir ve kan yoluyla başka organlara yayılabilir. Ayrıca kemikte görülen kitlelerin bir bölümü kemiğin kendi tümörü değil, başka bir organdaki hastalığın kemiğe sıçramasıdır; bu durum özellikle ileri yaşta akla gelir ve tedavisi ana hastalığın tedavisiyle birlikte planlanır.

Kemik tümörlerinin çoğu seyrektir; buna karşılık iyi huylu lezyonlar oldukça sık görülür ve birçoğu başka bir nedenle çekilen filmde tesadüfen fark edilir. Bu nedenle "filmde kemikte bir şey görülmüş" cümlesi tek başına kötü bir haber değildir; ne olduğunu belirleyen, lezyonun görüntüdeki davranışı ve hastanın bulgularıdır.

Kemik tümörlerinin bir bölümü hiçbir belirti vermez. Belirti verdiğinde en sık görülen tablo ağrı, şişlik ve kemiğin zayıflamasına bağlı sorunlardır. Aşağıdaki bulgular ayrıntılı değerlendirme gerektirir:

• Geceleri artan, dinlenmeyle geçmeyen ve giderek şiddetlenen kemik ağrısı
• Kemik üzerinde elle hissedilen, büyüyen sertlik veya şişlik
• Şişliğin üzerinde ısı artışı, damarlanma ya da deri renginde değişiklik
• Belirgin bir kaza olmadan, hafif bir zorlanmayla oluşan kırık (patolojik kırık)
• Eklemde hareket kısıtlılığı, topallama veya bacağa yük verememe
• Açıklanamayan kilo kaybı, ateş, gece terlemesi ve halsizliğin şişliğe eşlik etmesi

İyi huylu kemik tümörlerinin çoğu sınırlıdır ve çevre dokuya yayılmaz; bir bölümü zamanla kendiliğinden durur. Sık görülenler arasında kemik yüzeyinde çıkıntı yapan osteokondrom, kıkırdak kökenli enkondrom, gece ağrısıyla tanınan küçük osteoid osteoma ve kemik içinde sıvı dolu boşluk oluşturan kemik kistleri sayılabilir.

Dev hücreli tümör iyi huylu kabul edilse de bulunduğu yerde agresif davranabilir, kemiği eritebilir ve tedaviden sonra tekrarlayabilir; bu nedenle ayrı bir takip ve cerrahi planı gerektirir. Bu grubun görüldüğü yaş da tek değildir: bir bölümü çocukluk ve ergenlikte (osteokondrom, kemik kistleri), bir bölümü ise erişkin yaşta (enkondrom, dev hücreli tümör) ortaya çıkar.

Tedavi kararı lezyonun kendisinden çok yaptığı etkiye bakar. Ağrı yapmayan, büyümeyen ve kemiği zayıflatmayan bir lezyon için genellikle takip yeterlidir: belirli aralıklarla film çekilir ve muayene tekrarlanır. Ağrı yapan, kemikte incelme–kırılma riski oluşturan veya harekete engel olan lezyonlarda cerrahi gündeme gelir. En sık uygulanan yöntem, lezyonun kemik içinden kazınarak temizlenmesi (küretaj) ve oluşan boşluğun kemik grefti ya da kemik çimentosu ile doldurulmasıdır; gerektiğinde plak–vida ile destek eklenir.

İyi huylu tümörlerde bile takip önemlidir, çünkü bazı lezyonlar tedaviden sonra tekrarlayabilir. Takip aralığı lezyonun türüne göre belirlenir; hastaya hangi bulgu olursa erken başvurması gerektiği açıkça anlatılır.

Kötü huylu kemik tümörleri seyrektir ancak erken tanı önemlidir. Kemiğin kendi kötü huylu tümörlerinin büyük bölümüne sarkom denir; osteosarkom ve Ewing sarkomu çoğunlukla çocukluk–gençlik döneminde, kondrosarkom ise daha ileri yaşlarda görülür. Ayrıca kemik iliği kaynaklı multipl miyelom ve lenfoma da kemikte kötü huylu lezyon yapabilir. İleri yaşta kemikte saptanan kötü huylu lezyonların çoğu, kemiğin kendi tümörü değil başka bir organdan yayılan (metastatik) hastalık ya da multipl miyelomdur; bu nedenle ileri yaşta ilk araştırma yönü farklıdır.

Bu grupta tedavi tek başına cerrahi değildir. Tanı biyopsi ile konur; hastalığın yaygınlığı tomografi, MR ve gereken durumlarda sintigrafi ya da PET ile belirlenir. Sonrasında plan, ortopedi ile birlikte tıbbi onkoloji ve radyasyon onkolojisi ekiplerince kurulur: bazı tümörlerde ameliyattan önce ilaç tedavisi verilir, sonra cerrahi yapılır, ardından tedavi tamamlanır. Cerrahide amaç, tümörü çevresindeki sağlam doku sınırıyla birlikte çıkarmak ve mümkün olduğunca uzvun işlevini korumaktır; çıkarılan kemik bölümü protez veya kemik grefti ile onarılabilir.

Sonucu etkileyen etkenler tümörün türü, evresi, yeri ve tedaviye verdiği yanıttır; bu nedenle yüzde ile ifade edilen genel başarı sözü vermek doğru değildir. Hastaya özel beklenti, patoloji sonucu ve görüntülemeler eldeyken ekip tarafından anlatılır.

Kemik tümörlerinin belirgin bir bölümü büyüme çağında, kemiğin en hızlı uzadığı bölgelerde (diz çevresi, omuz, uyluk üst ucu) ortaya çıkar. Ailelerin en çok karıştırdığı iki durum spor yaralanması ve büyüme ağrısıdır. Şu bulgular varsa çocuk hekime gösterilmelidir: birkaç haftadan uzun süren tek taraflı ağrı, geceleri uykudan uyandıran ağrı, sürekli topallama, elle hissedilen şişlik ve küçük bir düşmeyle oluşan kırık.

Çocuklarda görülen kemik lezyonlarının önemli bir kısmı iyi huyludur ve bazıları büyüme tamamlandıkça kendiliğinden geriler. Buna karşılık aynı yaş grubunda kötü huylu tümörler de görülebildiği için, sürekli olan şikâyetlerde tek bir röntgen çoğu zaman ilk soruyu yanıtlar. Çocuğun ağrısı ortopedik başka bir nedene bağlıysa değerlendirme çocuk ortopedisi kapsamında sürdürülür.

İlk adım muayenedir: ağrının süresi ve gece davranışı, şişliğin boyutu ve kıvamı, eklem hareketleri ve genel durum birlikte değerlendirilir. Görüntülemede ilk basamak genellikle röntgendir; lezyonun sınırları, kemiği eritip eritmediği ve çevre reaksiyonu burada görülür. Bu bulgular çoğu zaman lezyonun "sakin" mi yoksa "hareketli" mi olduğuna dair güçlü bir fikir verir.

Gerektiğinde MR ile yumuşak dokuya yayılım ve kemik iliği tutulumu, tomografi ile kemikteki incelme ve kırık riski, kemik sintigrafisi ile diğer kemiklerin durumu incelenir. Kan tahlilleri tanıyı tek başına koymaz; genel durum ve ayırıcı tanı için kullanılır.

Kesin tanı çoğu durumda biyopsi ile konur. Biyopsinin nasıl yapıldığı, kapalı (iğne) ve açık yöntemin farkları ve biyopsi yolunun neden ameliyat planına göre seçildiği biyopsi bölümünde ayrıntılı anlatılmıştır. Önemli kural şudur: şüpheli bir kemik lezyonu, tanı konmadan ve plan kurulmadan çıkarılmaya çalışılmaz.

Tedavi, lezyonun türüne ve yaptığı etkiye göre seçilir. Uygulamada dört yol vardır:

• Takip: Şikâyet vermeyen, büyümeyen ve iyi huylu özellikler taşıyan lezyonlarda belirli aralıklarla film ve muayene.
• Küretaj ve dolgu: Lezyonun kemik içinden temizlenip boşluğun greft veya kemik çimentosuyla doldurulması; gerekirse plak–vida desteği.
• Geniş çıkarma (rezeksiyon) ve onarım: Kötü huylu tümörlerde tümörün sağlam doku sınırıyla çıkarılması, kemik kaybının protez veya greftle onarılması.
• Ekip tedavisi: Kemoterapi ve/veya radyoterapinin cerrahiyle birlikte, tıbbi onkoloji ve radyasyon onkolojisiyle planlanması.

İyileşme süresi yapılan işleme göre değişir. Küretaj ve dolgu sonrası kemiğin yeniden güçlenmesi haftalar–aylar alır; bu sürede yük verme kademeli olarak artırılır ve ara ara film çekilerek boşluğun dolması izlenir. Geniş çıkarma ve onarım yapılan hastalarda süreç daha uzundur; fizik tedavi programı eşlik eder.

Takip yalnızca ameliyat olanlar için değildir. Sadece izlenen lezyonlarda da belirli aralıklarla kontrol gerekir; amaç, değişimi zamanında fark etmektir. Kötü huylu tümör tedavisi görmüş hastalarda takip programı ekip tarafından belirlenir ve yıllar boyunca sürebilir. Kontrol aralarında ağrının artması, yeni bir şişlik ya da işlev kaybı ortaya çıkarsa randevu beklenmeden başvurulmalıdır.

Kemiği zayıflatan bir lezyon varsa hekimin belirlediği yük sınırına uymak en önemli konudur; sıçrama, ağır kaldırma ve temaslı sporlar kırık riskini artırabilir. Denge ve düşme riskini azaltmak, ev içi düzenlemeler ve uygun ayakkabı basit ama etkili önlemlerdir. Sigarayı bırakmak kemik iyileşmesini destekler.

Kitlenin üzerine masaj, sıcak uygulama veya bitkisel karışım uygulamak lezyonu küçültmez; şişliğin gerçek nedenini geciktirebilir. İnternette okunan yöntemlerle kendi kendine tedavi denemek yerine, mevcut filmlerinizle birlikte değerlendirme yaptırmak en doğru adımdır. Ordu Altınordu'daki AC CLINIC'te muayene, görüntüleme planı ve gereken durumlarda biyopsi–tedavi sürecinin koordinasyonu için telefon veya WhatsApp ile randevu alabilirsiniz.