Düz Tabanlık (Pes Planus): Çocuk ve Yetişkinde Tedavi

Ayağın iç kenarında, topuk ile parmak dipleri arasında yükselen bir kavis vardır. Bu kavis kemiklerin dizilimi, bağlar ve tendonlar (özellikle iç taraftaki tibialis posterior tendonu) tarafından taşınır ve yürürken yayı gerilip gevşeyen bir amortisör gibi çalışır. Düz tabanlık (pes planus), ayak yere basarken bu kavisin belirgin biçimde alçalması ya da tamamen kaybolmasıdır; topuk çoğu zaman dışa doğru kayar.

Düz tabanlık tek bir hastalık değildir, bir ayak duruşudur. İki temel biçimi ayırmak tedavinin anahtarıdır. Esnek düz tabanlıkta ayak havadayken veya parmak ucunda yükselince kavis geri gelir; ayak yumuşak ve hareketlidir. Sert (rijit) düz tabanlıkta kavis hiçbir konumda oluşmaz, ayak hareketleri kısıtlıdır; bu tabloda altta yatan yapısal bir neden aranır.

Toplumda esnek düz tabanlık oldukça yaygındır ve büyük bölümü hiçbir şikâyet yaratmaz. Şikâyet yaratmayan bir düz taban tedavi gerektirmez; ölçüt röntgendeki görüntü değil, ağrı ve işlev kaybıdır.

Şikâyet ortaya çıktığında en sık şunlar anlatılır:

• Uzun yürüyüş, ayakta durma veya spor sonrası ayak tabanında ve iç kenarda ağrı
• Ayak bileğinin iç tarafında şişlik ve hassasiyet
• Ayakkabı tabanının iç kenarının çabuk aşınması
• Baldır, diz ve bel bölgesinde yorgunluk ve ağrı
• Parmak ucunda yükselmekte veya tek ayak üzerinde durmakta zorlanma
• Çocuklarda uzun yürüyüşten kaçınma, "kucağa alınma" isteği, koşarken çabuk yorulma

Bebekler düz tabanlı doğar. Ayak kavisi yürümenin ilk yıllarından itibaren yavaş yavaş gelişir ve çoğu çocukta okul çağına doğru belirginleşir; bu süreç bazı çocuklarda ergenliğe kadar sürebilir. Tabanın küçük yaşta düz görünmesi tek başına bir hastalık değildir. Ayrıca küçük çocukların ayak tabanındaki yağ yastığı kavisi gizler; bu da düz taban izlenimi verir.

Ailenin en sık sorduğu soru tabanlık gerekip gerekmediğidir. Ağrısız ve esnek düz tabanı olan çocuklarda tabanlığın kavisi kalıcı olarak değiştirdiğine dair güçlü bir kanıt yoktur; bu nedenle şikâyetsiz çocukta rutin tabanlık önerilmez. Tabanlık, ağrısı olan veya çok fazla yürüdüğünde yakınan çocuklarda rahatlama sağlamak amacıyla kullanılabilir. Ayakkabı seçiminde esnek tabanlı, ayağı sıkmayan modeller yeterlidir; çıplak ayakla çim, kum gibi düzensiz zeminlerde yürümek ayak kaslarını çalıştırır.

Değerlendirmede aranan asıl şey "uyarı bulguları"dır: tek taraflı düz taban, ağrı, ayağın sertliği, aşil tendonu kısalığı, yürüyüşte belirgin bozulma ve şikâyetin giderek artması. Bunlardan biri varsa esnek düz tabanlık dışındaki nedenler araştırılır. Çocuğun yürüme biçimiyle ilgili diğer başlıklar (içe basma, parmak ucunda yürüme) için çocuklarda içe basma ve yürüme bozuklukları sayfasına bakabilirsiniz.

Çocukluktan beri var olan ve şikâyet yaratmayan düz taban ile erişkin yaşta yeni ortaya çıkan düz taban farklı tablolardır. Erişkinde kavisin sonradan çökmesinin en sık nedeni, ayak bileğinin iç tarafından geçerek kavisi taşıyan tibialis posterior tendonunun yetersiz hale gelmesidir. Kilo fazlalığı, uzun süre ayakta çalışma, şeker hastalığı, romatizmal hastalıklar ve geçirilmiş yaralanmalar riski artırır.

Erken dönemde ayak bileğinin iç tarafında ağrı ve şişlik olur, kavis henüz esnektir. Süreç ilerledikçe topuk dışa kayar, ön ayak dışa döner ve zamanla ayak sertleşir; ileri evrede ayak bileği ekleminde de bozulma görülebilir. Bu nedenle erişkinde yeni başlayan düz taban ve iç ayak bileği ağrısı ihmal edilmemelidir.

Tedavi evreye göre belirlenir. Erken evrede yükün azaltılması, kavisi destekleyen tabanlık ya da bileği saran destek, tendonu güçlendiren egzersiz programı ve ağrı yönetimi çoğu hastada yeterlidir. Ayak sertleşmişse, deformite ilerlemişse ve ameliyatsız yöntemlerle ağrı kontrol edilemiyorsa cerrahi seçenekler konuşulur: tendon onarımı ya da transferi, topuk kemiğinden yapılan düzeltme ameliyatları, ileri olguda seçilmiş eklemlerin dondurulması. Karar; ayağın esnekliğine, evreye, yaşa ve beklentiye göre verilir.

Muayenede ayak yere basarken ve havadayken kavis karşılaştırılır, parmak ucunda yükselme testi yapılır, topuğun duruşu arkadan değerlendirilir. Aşil tendonu gerginliği ölçülür ve ayak eklemlerinin hareket açıklığı incelenir; bu değerlendirme esnek ile sert düz tabanı ayırır.

Şikâyet varsa ayakta (yük vererek) çekilen ayak röntgeni istenir; kemiklerin dizilimi ve eklemlerin durumu bu şekilde görülür. Ayak sert bulunuyorsa kemikler arasında köprü olup olmadığını göstermek için tomografi, tendon ve bağ sorunlarını değerlendirmek için MR kullanılabilir. Şikâyetsiz esnek düz tabanda görüntüleme genellikle gerekmez.

Tarsal koalisyon, ayağın arka bölümündeki kemiklerin (en sık topuk kemiği ile ayak bileği kemikleri arasında) kemik, kıkırdak veya bağ dokusu köprüsüyle birbirine bağlı olmasıdır. Doğuştan bulunur, ancak şikâyetler genellikle çocukluğun ikinci on yılında, köprü sertleştikçe başlar. Tipik tablo: ergenlik çağındaki bir gençte tekrarlayan ayak bileği burkulmaları, sert ve düz duran bir ayak, spor sonrası artan ağrı.

Ayağın hareket kısıtlılığı muayenede fark edilir; tanı tomografi veya MR ile doğrulanır. Tedavide ilk basamak ameliyatsızdır: aktivite düzenlemesi, kavisi destekleyen tabanlık, bir süre atel–alçı ile dinlendirme ve ağrı yönetimi. Şikâyet sürerse köprünün cerrahi olarak çıkarılması ya da seçilmiş olgularda eklem düzeltici girişimler değerlendirilir. Bu başlık, muayenede ayrı olarak ele alınır ve plan görüntüleme sonucuna göre yapılır.

Aksesuar navikula, ayağın iç kenarındaki navikula kemiğinin yanında doğuştan bulunan fazladan küçük bir kemikçiktir. Toplumun bir bölümünde vardır ve çoğu zaman hiçbir şikâyet yaratmaz. Kavisi taşıyan tibialis posterior tendonu bu kemikçiğe tutunduğu için, zorlanma veya ayakkabı basısı olduğunda ayak iç kenarında ağrılı bir çıkıntı olarak fark edilir; sıklıkla düz tabanlığa eşlik eder ve en çok ergenlik döneminde ortaya çıkar.

Tanı muayene ve röntgenle konur; şüpheli olgularda MR ile bölgedeki ödem ve tendon durumu değerlendirilir. Tedavide önce ameliyatsız yol izlenir: basıyı kaldıran ayakkabı düzeni, kavis desteği veren tabanlık, ağrılı dönemde yükün azaltılması ve gerektiğinde kısa süreli atel. Şikâyet inatçıysa kemikçiğin çıkarılması ve tendonun uygun şekilde onarılması gündeme gelir. Bu konu ve tarsal koalisyon, muayenede ayak sertliği ve ağrının yerine göre birlikte değerlendirilir.

Ayak tabanı ve baldır kaslarını çalıştıran basit egzersizler (parmak ucunda yükselme, havluyu parmaklarla toplama, baldır germe) kavisi taşıyan yapıları destekler. Kilo kontrolü ayağa binen yükü doğrudan azaltır. Uzun süre ayakta çalışanlar için tabanı yastıklı ve kavis destekli ayakkabılar rahatlatıcıdır.

Ayak ağrısı birkaç haftada geçmiyorsa, tek ayakta düz taban gelişmişse, ayak sertleşiyorsa veya çocukta yürüyüş belirgin biçimde bozulduysa değerlendirme gerekir. Ordu Altınordu'daki AC CLINIC'te çocuk ve yetişkin ayak muayenesi, yük vererek çekilen röntgenin planlanması ve tabanlık–egzersiz düzeninin çıkarılması için telefon veya WhatsApp ile randevu alabilirsiniz.